Part 10 of 12 · 1 minజాంబవంతుడి గుహ

అడవి చాలా నిశ్శబ్దంగా ఉంది.

ప్రశాంతమైన నిశ్శబ్దం కాదు. ఇంకా జాగ్రత్తగా చెవులు రిక్కించి వినాలనిపించే నిశ్శబ్దం. రాలిన ఆకుల మీద గుర్రాల డెక్కలు టప్, టప్, టప్ అంటున్నాయి. కృష్ణుడి ముందు కూర్చున్న మధు మాత్రం నేల వంకే చూస్తున్నాడు.

"స్వామీ," అని గుసగుసగా అన్నాడు, "చూడండి. గుర్రం డెక్కల గుర్తులు. ఒకటే గుర్రం. అటు వెళ్ళింది. గుర్తులు లోతుగా ఉన్నాయి, అంటే గుర్రం పరుగెత్తింది."

కృష్ణుడు కిందికి వంగి చూశాడు. పిల్లవాడు చెప్పింది నిజమే. దారి పక్కకు, బురదలో లోతుగా, దూరం దూరంగా, ఒకదాని వెనక ఒకటి డెక్కల గుర్తులు వెళ్తున్నాయి.

"గుర్రం ఎందుకు పరుగెత్తిందంటావు మధూ?"

మధు కనుబొమలు ముడిచాడు. "ఏదో దాన్ని భయపెట్టింది."

"భేష్," అన్నాడు కృష్ణుడు. "చూస్తూ ఉండు."

ఆ డెక్కల గుర్తుల వెంట వెళ్ళారు. మీకు కనిపిస్తున్నాయా? లోతుగా, దూరం దూరంగా, దారి వదిలి రెండు పెద్ద చెట్ల మధ్యలోంచి. ఒక దట్టమైన పొద దాటి. ఒక చిన్న వాగు దాటి. వాగు అవతలి ఒడ్డున బురద అంతా కలగాపులగం అయిపోయి ఉంది.

అప్పుడు, వాగు పక్కన ఒక ముళ్ళపొదకు చిక్కుకుని, గాలికి రెపరెపలాడుతూ ఏదో కనిపించింది మధుకి.

"గుడ్డ!"

అది ముదురు నీలం రంగు పట్టుగుడ్డ ముక్క. బంగారు అంచు. ఒక పెద్దాయన దాన్ని చేతిలోకి తీసుకుని తిప్పి చూశాడు. ఆయన ముఖం పాలిపోయింది.

"ఇది ప్రసేనుడి శాలువా," అన్నాడు. "వేటకు వెళ్ళిన రోజు పొద్దున వాడు ఇదే కప్పుకున్నాడు. నేను చూశాను."

ఆ తర్వాత ఎవరూ ఏమీ మాట్లాడలేదు. చాలా నెమ్మదిగా ముందుకు సాగారు.

ఇంకొంచెం దూరంలో, సూర్యకిరణాలు పొడవాటి దుమ్ము గీతల్లా కిందికి పడుతున్న ఒక ఖాళీ స్థలంలో, ప్రసేనుడి పొడవాటి గోధుమ రంగు గుర్రం కదలకుండా నేల మీద పడి ఉంది. దానికి కొన్ని అడుగుల దూరంలో, నలిగిపోయిన మొక్కల మధ్య, ప్రసేనుడు కూడా పడి ఉన్నాడు. ఇక ఎప్పటికీ మేలుకోని నిద్రలోకి వెళ్ళిపోయాడు. అందరూ గుర్రాలు దిగి, చేతులు జోడించి, తలలు వంచారు.

కృష్ణుడు కాసేపు మౌనంగా ఆయన పక్కన మోకరిల్లాడు. తర్వాత, మధు తప్పిపోయిన దూడల కోసం చూసినట్టే, చుట్టూ నేలను చాలా జాగ్రత్తగా పరిశీలించడం మొదలుపెట్టాడు.

"మధూ," అన్నాడు మెల్లగా, "ఇలా రా. ఇవేంటో చెప్పు."

మధు కృష్ణుడి ఉత్తరీయం చెంగు గట్టిగా పట్టుకుని మెల్లగా ముందుకొచ్చి చూశాడు. ప్రసేనుడి చుట్టూ మెత్తటి మట్టిలో అడుగుజాడలు. పెద్ద పెద్ద గుండ్రటి జాడలు. ఒక్కోదానికి నాలుగు వేళ్ళ గుర్తులు, మధ్యలో వెడల్పాటి మెత్త. మధు రెండు చేతులూ కలిపినా వాటికంటే చిన్నవే.

"పిల్లి," అన్నాడు మధు. "చాలా, చాలా పెద్ద పిల్లి."

"సింహం," అన్నాడు కృష్ణుడు.

అందరూ ఒకరి ముఖాలు ఒకరు చూసుకున్నారు. సింహం. కృష్ణుడు కాదు. సింహం.

సంతలో అందరికంటే గట్టిగా మాట్లాడిన ఒక పెద్దమనిషి గొంతు సవరించుకుని, తన కాళ్ళ వంక చూసుకున్నాడు. "సరే," అని గొణిగాడు. "సరే. సింహమా. అర్థమైంది."

"కానీ మణి ఇక్కడ లేదు," అన్నాడు మధు చుట్టూ చూస్తూ. "ప్రసేనుడు మెడలో వేసుకున్నాడు కదా. సింహం ఆయన్ని చంపితే, మరి మణి ఏమైంది?"

"సరిగ్గా అడగాల్సిన ప్రశ్న అదే," అన్నాడు కృష్ణుడు. "సింహానికి మణులతో పనేముంది? కానీ పిల్లి బంతిని నోట కరుచుకుపోయినట్టు, మెరిసే వస్తువును సింహం కూడా నోట కరుచుకుపోవచ్చు. పదండి, సింహం జాడల వెంట వెళ్దాం."

సింహం జాడలు ఆ ఖాళీ స్థలం వదిలి, రాళ్ళ వాలు ఎక్కి, బట్టలు చీల్చే ముళ్ళపొదల గుండా, కొండల్లోకి వెళ్ళాయి. దారి నిటారుగా మారింది. గుర్రాలను చెట్లకు కట్టేసి, ఇద్దరిని కాపలా పెట్టాల్సి వచ్చింది. మిగతావాళ్ళంతా కాలినడకన వెళ్ళారు.

రెండు పెద్ద బూడిద రంగు బండరాళ్ళ మధ్య ఉన్న ఒక లోయ పైభాగంలో, జాడలు ఆగిపోయాయి.

ఎందుకంటే, సింహం అక్కడే ఉంది.

అది పక్కకు ఒరిగి, కదలకుండా పడి ఉంది. బంగారు రంగు జూలు రాళ్ళ మీద పరుచుకుంది. దానికి ఏ బాణమూ తగల్లేదు, ఏ కత్తీ తగల్లేదు. ఏదో చాలా పెద్ద జంతువు దాన్ని ఊరికే పైకెత్తి గట్టిగా నొక్కేసినట్టు ఉంది.

అందరి మీదా చల్లని, పొడవాటి మౌనం కమ్ముకుంది.

"సింహాన్ని ఇలా చేయగలిగేంత బలం," గుసగుసగా అడిగాడు మధు, "దేనికి ఉంటుంది?"

కృష్ణుడు నేల వైపు వేలు చూపించాడు.

సింహం చుట్టూ కొత్త అడుగుజాడలు. బల్లపరుపుగా, పొడవుగా, ఒక మనిషి చెయ్యంత పొడవు. ఒక్కో జాడ ముందు కొడవళ్ళలా వంగిన ఐదు పెద్ద గోళ్ళ గుర్తులు. అవి సింహానివీ కావు, పులివీ కావు, ఏనుగువీ కావు. తాటిచెట్టంత పొడవు, కత్తుల్లాంటి గోళ్ళు ఉన్న మనిషి చెప్పులు లేకుండా నడిస్తే ఎలా ఉంటాయో, అలా ఉన్నాయి.

"ఎలుగుబంటి," అన్నాడు కృష్ణుడు నెమ్మదిగా. "కానీ మామూలు ఎలుగుబంటి కాదు. ఏ ఎలుగుబంటీ ఉండకూడనంత పెద్దది."

పెద్దవాళ్ళు చాలామంది ఒక అడుగు వెనక్కి వేశారు.

ఆ పెద్ద ఎలుగుబంటి జాడలు లోయ పైకి వెళ్ళాయి. లోయ చివర, కొండ పక్కన, ఒక గుహ నల్లని నోరు తెరుచుకుని ఉంది. ఏనుగు తల వంచకుండా లోపలికి నడిచిపోగలిగేంత పెద్దది. లోపల నుంచి రాయి, మట్టి, ఏదో అడవి జంతువు వాసనతో చల్లని గాలి బయటికి వస్తోంది. చాలా, చాలా లోపల నుంచి, చాలా సన్నగా, ఏదో శబ్దం. అది గుర్రుమనే శబ్దమో, గాలి శబ్దమో తెలియదు.

"మనం వెనక్కి వెళ్ళిపోదాం," అన్నాడు ఒకాయన. "చూడాల్సింది చూశాం. ప్రసేనుడిని సింహం చంపింది. అదే నిజం. వెళ్ళి నగరానికి చెప్దాం."

"కానీ మణి ఇంకా దొరకలేదు," అన్నాడు కృష్ణుడు. "మణి లేకుండా వెనక్కి వెళ్తే, 'కృష్ణుడు ఒక చచ్చిన సింహాన్ని చూపించి కథ అల్లాడు' అంటారు. మణిని ఇంకా నేనే ఎక్కడో దాచుకున్నానని అంటారు." గుహ వైపు చూశాడు. "అది లోపలే ఉంది. నాకు గట్టి నమ్మకం."

తన బృందం వైపు తిరిగాడు.

"మీరు ఇక్కడే నా కోసం ఆగండి. నేను ఒక్కడినే లోపలికి వెళ్తాను. పన్నెండు రోజుల్లో నేను బయటికి రాకపోతే, ద్వారకకు వెళ్ళి మీరు చూసినదంతా మా ఇంట్లోవాళ్ళకు చెప్పండి."

"పన్నెండు రోజులా!" అన్నాడు మధు. "స్వామీ, నేనూ మీతో వస్తాను!"

కృష్ణుడు వాడి కళ్ళకు సమానంగా మోకాళ్ళ మీద కూర్చున్నాడు.

"మధూ, నువ్వు ఇక్కడ ఉండాలి. మనలో అడుగుజాడలు బాగా చూడగలిగేవాడివి నువ్వే. నేను తిరిగి రాకపోతే, వీళ్ళందరినీ క్షేమంగా ఇంటికి తీసుకెళ్ళి, సింహం గురించిన నిజం నగరానికి చెప్పాల్సినవాడు ఒకడు కావాలి. ఆ పని నాకోసం చేస్తావా?"

మధు పెదవి వణికింది. కానీ గొల్లపిల్లలు చేసినట్టే భుజాలు నిటారు చేసుకుని, కర్ర గట్టిగా పట్టుకున్నాడు. "చేస్తాను."

కృష్ణుడు వాడి నుదుటిని తాకి, లేచి, చీకట్లోకి నడిచాడు.

గుహ కిందికి, ఇంకా కిందికి, ఇంకా ఇంకా కిందికి వెళ్తోంది. ద్వారం దగ్గరి వెలుగు చిన్న చుక్కగా మారి మాయమైపోయింది. కృష్ణుడు చల్లని తడి గోడ మీద ఒక చెయ్యి ఆనించి, కటిక చీకట్లో నడుస్తూనే ఉన్నాడు. దారి మెలికలు తిరిగి, ఇరుకుగా మారింది. ఇక మూసుకుపోతుందేమో అనుకునేంతలో, హఠాత్తుగా విశాలంగా తెరుచుకుంది.

కృష్ణుడు ఆగిపోయి ఆశ్చర్యంగా చూశాడు.

ఆయన ఒక పెద్ద భూగర్భ మందిరం అంచున నిలబడి ఉన్నాడు. కాగడాల వెలుగు. గోడల నిండా మెరిసే స్ఫటికాలు. నేల మీద గడ్డితో, ఉన్నితో అల్లిన తివాచీలు. చెక్కిన రాతి స్తంభాలు. తేనె నిండిన పెద్ద మట్టికుండలు. పళ్ళు నిండిన బుట్టలు. కాలుతున్న దుంపల కమ్మని వాసన. అది ఒక ఇల్లు. కొండ కింద లోతుల్లో, హాయిగా, నిజంగా జనం బతికే ఇల్లు.

ఆ మందిరం మధ్యలో ఒక చెక్క ఉయ్యాల. దాని పక్కన సాదా బట్ట కట్టుకున్న ఒక యువతి కూర్చుని, ఒక చేత్తో ఉయ్యాల ఊపుతోంది. ఉయ్యాలలో ఒక బుజ్జి ఎలుగుబంటి పిల్ల తన బొద్దు పాదాలను గాల్లో ఊపుతోంది.

ఉయ్యాల పైన, ఒక తాడుకు వేలాడుతూ, పసిపిల్లల ఆటబొమ్మలా మెల్లగా అటూ ఇటూ ఊగుతూ, చిన్న సూర్యుడిలా వెలుగుతూ ఉంది శమంతకమణి.

బుజ్జి పిల్ల దాని కోసం చేతులు చాచి కిలకిలా నవ్వింది. ఆ యువతి మెల్లగా నవ్వి, జోలపాట పాడటం మొదలుపెట్టింది. కృష్ణుడు నీడలో కదలకుండా నిలబడి విన్నాడు.

"సింహం ప్రసేనుని చంపెను, సింహం ప్రసేనుని చంపెను,

జాంబవంతుడు సింహాన్ని చంపెను, వీరుడు జాంబవంతుడు చంపెను.

ఏడవకు నా చిన్నారీ, ఏడవకు నా బంగారూ,

మెరిసే మణి నీదేరా, శమంతకమణి నీదేరా."

చీకట్లో కృష్ణుడు నవ్వుకున్నాడు. మొత్తం రహస్యం, మొదటి నుంచి చివరి దాకా, ఒక జోలపాటలో.

అంతలో ఆ యువతి తల ఎత్తి చూసింది. తన ఇంటి అంచున ఒక అపరిచితుడు. నల్లని శరీరం. పీతాంబరం. జుట్టులో నెమలి పింఛం. ఆయన చూపు తన బుజ్జి తమ్ముడి ఉయ్యాల పైనున్న మణి మీదే.

ఆమె కెవ్వున అరిచింది.

ఆ అరుపు మందిరంలో ప్రతి గోడకూ తగిలి ప్రతిధ్వనించింది. కాగడాలు రెపరెపలాడాయి. గుహ ఇంకా లోపల నుంచి పైకప్పు నుంచి రాళ్ళు రాలేంత పెద్ద గర్జన వినిపించింది.

ధడ్. ధడ్. ధడ్!

మందిరంలోకి ఎలుగుబంట్ల రాజు జాంబవంతుడు వచ్చాడు.

తాటిచెట్టంత పొడవు. లెక్కలేనన్ని యుగాల వయసుతో బూడిద, వెండి రంగుకి మారిన బొచ్చు. పొడవుగా, వంకరగా, నల్లగా ఉన్న గోళ్ళు. దేవతలు, రాక్షసులు పాలసముద్రాన్ని చిలికినప్పుడు కూడా జాంబవంతుడు ఉన్నాడు. శ్రీరాముడి సైన్యంతో లంక దాకా నడిచాడు. అరిచింది ఆయన కూతురు జాంబవతి. తన ఇంట్లో ఒక అపరిచితుడు తన చిన్న కొడుకు ఉయ్యాల వైపు చూస్తున్నాడు. ఆయన ఒక్క ప్రశ్న కూడా అడగలేదు.

గర్జించి మీదికి దూకాడు.

కృష్ణుడు మందిరం మధ్యలో ఆయన్ని ఎదుర్కొన్నాడు.

ఆ తర్వాత జరిగిన యుద్ధం ఇరవై ఎనిమిది రోజులు సాగిందని పాత కథ చెప్తుంది. అందులో మూడు సన్నివేశాలు మీకు చెప్తాను.

మొదటి ఘట్టం. మొదటి రోజు. గుడినే పడగొట్టగలిగేంత బలంతో జాంబవంతుడు పాదం విసిరాడు. కృష్ణుడు తల వంచుకున్నాడు. ఆ దెబ్బ ఒక రాతి స్తంభానికి తగిలి, స్తంభం పై నుంచి కింది దాకా కిర్రుమని పగిలింది. జాంబవంతుడు ఎడ్లబండంత బండరాయిని ఎత్తి విసిరాడు. కృష్ణుడు దాన్ని పట్టుకుని, ఒక్కసారి గిర్రున తిరిగి, గుడ్ల బుట్టను దించినంత మెల్లగా నేల మీద పెట్టాడు. జాంబవంతుడు ఆగిపోయి ఆ బండరాయి వంక చూసి, ఒక పెద్ద గోరుతో తల గోక్కున్నాడు.

"హ్మ్," అని గర్జించాడు. "చూడటానికి కనిపించేదానికంటే బలవంతుడివే, దొంగా."

"నేను దొంగను కాదు," అన్నాడు కృష్ణుడు.

"ఆ రాయి కోసం వచ్చిన ప్రతివాడూ అదే అంటాడు," అని మళ్ళీ మీదికి దూకాడు జాంబవంతుడు.

జాంబవతి ఉయ్యాలను ఎత్తుకుని, బుజ్జి తమ్ముడితో సహా ఒక స్తంభం వెనక దాక్కుని, పెద్ద కళ్ళతో తొంగి చూస్తోంది.

రెండో ఘట్టం. దాదాపు పద్నాలుగో రోజు. ఇప్పుడు ఇద్దరూ కుస్తీ పడుతున్నారు. ఒకరినొకరు గట్టిగా పట్టుకుని, బలమంతా పెట్టి, తివాచీల మీద దొర్లుతూ, తేనె కుండల మీద పడుతూ. కుండలు పగిలి ఇద్దరూ తేనెతో, గడ్డితో నిండిపోయారు. జాంబవంతుడు గర్జించి కృష్ణుడిని మందిరం అవతలికి విసిరేశాడు. కృష్ణుడు ఆ గోడకు తగిలి, కాళ్ళ మీద నిలబడి, నవ్వాడు.

జాంబవంతుడిని ఇబ్బంది పెట్టింది ఆ నవ్వే.

ఈ అపరిచితుడిని కొట్టిన ప్రతిసారీ అతను నవ్వుతున్నాడు. ఎప్పుడో చంద్రుడు నవ్వినట్టు ఎగతాళి నవ్వు కాదు. సంతోషంగా. ఓపికగా. చాలా కాలంగా ఎదురుచూస్తున్న ఆట ఇప్పుడు ఆడుతున్నట్టు.

"ఎందుకు," ఆయాసపడుతూ అడిగాడు జాంబవంతుడు, "ఎందుకు అలా నవ్వుతూనే ఉన్నావు?"

"నేను చూసిన కుస్తీవీరుల్లో నువ్వే గొప్పవాడివి కాబట్టి," అన్నాడు కృష్ణుడు. "ఈ పోరాటం కోసం నేను ఎంతో ఎదురుచూశాను."

"ఎదురుచూశావా? నువ్వు నన్ను ఎప్పుడూ చూడనే లేదు!"

"చూడలేదా?" అన్నాడు కృష్ణుడు, ఇంకో దెబ్బ తప్పించుకుంటూ.

ఇటు గుహ బయట, ద్వారక జనం ఎదురుచూస్తున్నారు.

మొదటి రోజు కొండ లోపల నుంచి గర్జనలు వినిపించి, మోకాళ్ళు కావలించుకుని కూర్చున్నారు. ఐదో రోజు కింద నేల వణికి, లోయలో చిన్న రాళ్ళు దొర్లిపడ్డాయి. మధు ఆ రోజులన్నీ గుహ ద్వారం దగ్గరే కర్రను ఒళ్ళో పెట్టుకుని కూర్చున్నాడు. తినడానికి కూడా కదలలేదు. చివరికి ఒక పెద్దాయన బలవంతంగా వాడి చేతిలో ఒక రొట్టెముక్క పెట్టాడు.

పన్నెండో రోజు కూడా కృష్ణుడు బయటికి రాకపోయేసరికి, పెద్దవాళ్ళు ఏడుస్తూ లేచి నిలబడ్డారు.

"ఆయన ఇక లేడు," అన్నారు. "ఆ భయంకరమైన జంతువు ఆయన్ని చంపేసింది."

"ఆయన పోలేదు!" అన్నాడు మధు. "పన్నెండు రోజులు అన్నారు. చచ్చిపోతాను అనలేదు."

కానీ కృష్ణుడు ఒక మాట చెప్పి వెళ్ళాడు. మంచి గొల్లపిల్లవాడైన మధుకి, చెప్పిన మాట పాటించాలని తెలుసు. అందుకే కన్నీళ్ళు కారుతున్నా, కృష్ణుడు చెప్పినట్టే చేశాడు. పెద్దవాళ్ళను లోయ కిందికి, సింహం దాటి, ఖాళీ స్థలం దాటి, గుర్రాల దగ్గరికి, అడుగుజాడలు చూసేవాడికి మాత్రమే గుర్తుండే దారుల వెంట, ఇంటి దాకా తీసుకొచ్చాడు. ద్వారక చేరాక మహారాజు ముందు నిలబడి, చిన్న గొంతుతో, తడబడకుండా, సింహం గురించిన నిజం చెప్పాడు. నగరమంతా విన్నది.

నగరం కృష్ణుడి కోసం దుఃఖంలో మునిగిపోయింది. సంతలో గుసగుసలాడినవాళ్ళు కొందరు ఇంటికి వెళ్ళి, సిగ్గుతో రాత్రంతా నిద్రపోలేకపోయారు.

కానీ కొండ కింద, యుద్ధం ఇంకా ముగియలేదు.

మూడో ఘట్టం. ఇరవై ఎనిమిదో రోజు.

జాంబవంతుడి పెద్ద చేతులు వణుకుతున్నాయి. మోకాళ్ళు తడబడుతున్నాయి. పెద్ద పెద్ద గర్జనలతో ఊపిరి పీలుస్తున్నాడు. చివరి దెబ్బ విసిరాడు, నెమ్మదిగా, చాలా నెమ్మదిగా. కృష్ణుడు ఆ పాదాన్ని రెండు చేతులతో పట్టుకుని ఆపాడు. ఊరికే పట్టుకున్నాడు, అంతే. తన యుగాల జీవితంలో ఒక్కసారి కూడా ఎవరి చేతిలోనూ ఓడిపోని ఎలుగుబంట్ల రాజుకి, పగిలిన కుండలోంచి నీళ్ళు కారిపోయినట్టు బలమంతా కారిపోయింది. కాళ్ళు ముడుచుకుపోయాయి. తన మందిరం రాతి నేల మీద బరువుగా కూలబడి, వెల్లకిలా పడిపోయాడు. లేవలేకపోయాడు.

తన ముందు నిలబడిన అపరిచితుడి వైపు తదేకంగా చూశాడు.

"ముల్లోకాల్లో నన్ను ఇలా చేయగలిగేవాడు ఎవడూ లేడు," గుసగుసగా అన్నాడు జాంబవంతుడు. "ఒక్కడే. ఎప్పుడో, చాలా కాలం క్రితం, ఒకే ఒక్కడు."

అప్పుడు ఆ అపరిచితుడి ముఖంలోకి నిజంగా చూశాడు.

తామర రేకుల్లాంటి కళ్ళు. ఆ ప్రశాంతమైన, ఓపికైన చిరునవ్వు. చూస్తుండగానే ఒక పలుచని తెర తొలగిపోయినట్టు అనిపించింది. ఒక్క క్షణం ఆ అపరిచితుడి చేతిలో పెద్ద విల్లు కనిపించింది. వీపున బాణాల పొది. పక్కన నమ్మకమైన తమ్ముడు. వెనక ఒక అడవి, ఒక బంగారు జింక, తుఫాను సముద్రం మీద తేలే రాళ్ళతో కట్టిన పొడవాటి వంతెన, జయజయధ్వానాలు చేస్తున్న వానరులు, ఎలుగుబంట్ల సైన్యం.

జాంబవంతుడి బూడిద బొచ్చు మీద పెద్ద పెద్ద కన్నీటి బొట్లు జారాయి.

"రామా," గుసగుసగా అన్నాడు. "ప్రభూ. నా స్వామీ. నువ్వేనా."

కృష్ణుడు ఆ ముసలి ఎలుగుబంటి పక్కన మోకరిల్లి, ఆయన పెద్ద పాదాన్ని తన రెండు చేతుల్లోకి మెల్లగా తీసుకున్నాడు.

"గుర్తుందా జాంబవంతా," అన్నాడు, "లంకలో యుద్ధం ముగిశాక? నా కోసం పోరాడిన ప్రతి ఒక్కరికీ ఏదో ఒక కానుక దక్కింది. నీకు ఏం కావాలని అడిగితే, ఇంకెవరూ అడగనిది నువ్వు అడిగావు."

"గుర్తుంది," వెక్కుతూ అన్నాడు జాంబవంతుడు. "'ప్రభూ, నీ పక్కన నిలబడి పోరాడాను. కానీ ఒక్కసారి కూడా నా బలాన్ని నీ బలంతో పరీక్షించుకోలేదు. ఒక్కసారి, నా శక్తి అంతా పెట్టి, నీతో కుస్తీ పట్టాలని ఉంది' అన్నాను."

"మరి నేనేమన్నాను?"

"ఇది సమయం కాదు అన్నావు. అప్పుడు నువ్వు రాముడివి, నీకు నీ వ్రతం ఉంది. కానీ మాట ఇచ్చావు." ఎలుగుబంటి గొంతు వణికింది. "'ఇంకో యుగంలో, ఇంకో రూపంలో నీ దగ్గరికి వస్తాను. అప్పుడు నీ కోరిక తీరుతుంది' అన్నావు."

"ఒక యుగం పట్టింది," అన్నాడు కృష్ణుడు నవ్వుతూ. "కానీ ఇచ్చిన మాట నేను నిలబెట్టుకుంటాను. పోరాటం బాగుందా?"

జాంబవంతుడు ఒకేసారి నవ్వుతూ ఏడ్చాడు. ఒక పెద్ద గురగుర శబ్దం. "ఇరవై ఎనిమిది రోజులు! నా స్వామితోనే ఇరవై ఎనిమిది రోజులు పోరాడాను, దొంగ అని పిలుస్తూ!" మోకాళ్ళ మీదికి లేచి, నుదురు కృష్ణుడి పాదాలకు తగిలేలా వంగి నమస్కరించాడు. "క్షమించు ప్రభూ. ఈ పిచ్చి ముసలి ఎలుగుబంటిని క్షమించు."

"క్షమించాల్సింది ఏమీ లేదు," అన్నాడు కృష్ణుడు. "నువ్వు నీ కుటుంబాన్ని కాపాడుకున్నావు. మంచి రాజు చేయాల్సింది సరిగ్గా అదే."

జాంబవంతుడు మెల్లగా లేచాడు. జాంబవతి ఇంకా దాక్కుని ఉన్న స్తంభం వెనక ఉయ్యాల దగ్గరికి వెళ్ళి, తన చిన్న కొడుకు తల పైన వేలాడుతున్న ఆ వెలిగే మణిని మెల్లగా విప్పాడు. బుజ్జి పిల్ల కీచుమంది. జాంబవంతుడు దానికి తేనె పూసిన ఒక దుంప ముక్క నమలడానికి ఇచ్చాడు. వెంటనే ఊరుకుంది.

శమంతకమణిని కృష్ణుడి చేతుల్లో పెట్టాడు.

"నువ్వు వచ్చింది దీని కోసమే," అన్నాడు. "తీసుకో. ఇప్పుడు అర్థమైంది. ఇది ఎప్పుడూ నాది కాదు. కానీ ప్రభూ, నా ఇంటి నుంచి నిన్ను ఒక రాయితో మాత్రమే పంపించను." వెనక్కి తిరిగాడు. "జాంబవతీ. ఇలా రా తల్లీ."

జాంబవతి స్తంభం వెనక నుంచి బయటికి వచ్చింది. ఆ ఇరవై ఎనిమిది రోజులూ ఆమె చూస్తూనే ఉంది. ఆ అపరిచితుడు బండరాళ్ళను పట్టుకుని మెల్లగా కింద పెట్టడం చూసింది. దెబ్బ తిన్నప్పుడు నవ్వడం, కోపంతో ఒక్కసారి కూడా తిరిగి కొట్టకపోవడం చూసింది. ఆయన మీద నుంచి చూపు తిప్పుకోలేకపోయింది.

"నా దగ్గర ఉన్నవాటిలో అన్నిటికంటే విలువైనది నా కూతురే," అన్నాడు జాంబవంతుడు. "సూర్యుడిచ్చిన ఏ మణి కంటే కూడా విలువైనది. ఆమెకు ఇష్టమైతే, నీ భార్యగా నీతో రానివ్వు."

జాంబవతి కృష్ణుడి వైపు చూసింది. కృష్ణుడు జాంబవతి వైపు చూశాడు. ఆమె చిరునవ్వు నవ్వి, తన చెయ్యి ఆయన చేతిలో పెట్టింది.

అక్కడే, కొండ కింద కాగడాల వెలుగులో, వాళ్ళ పెళ్ళి జరిగింది. ఎలుగుబంట్ల రాజు తన కూతురిని కన్యాదానం చేశాడు. ఎలుగుబంట్ల వంశం అంతా పక్క సొరంగాల్లోంచి బయటికి వచ్చి గురగురలాడుతూ, నేల మీద కాళ్ళు తొక్కుతూ సంబరం చేసింది. బుజ్జి ఎలుగుబంటి పిల్ల ఎందుకో తెలియకుండానే తన బొద్దు పాదాలతో చప్పట్లు కొట్టింది.

తర్వాత కృష్ణుడు ఒక చేతిలో దారికి వెలుగుగా మెరుస్తున్న శమంతకమణిని, ఇంకో చేతిలో జాంబవతి చేతిని గట్టిగా పట్టుకుని, ఆ పొడవాటి చీకటి దారిలో పైకి, పైకి, ఇంకా పైకి నడిచాడు.

ఇరవై ఎనిమిది రోజుల తర్వాత మొదటిసారి గుహలోంచి బయట వెలుగులోకి అడుగుపెట్టి, ఎండకు కళ్ళు రెప్పలార్చాడు.

లోయ ఖాళీగా ఉంది. ఎవరూ లేరు. కొండ కిందికి వెళ్ళిపోయిన కొన్ని అడుగుజాడలు మాత్రమే. వాటిలో ఒక చిన్న అడుగుజాడ కూడా.

కృష్ణుడు నవ్వుకున్నాడు. "మంచి పిల్లవాడివిరా, మధూ," అన్నాడు.

తర్వాత ద్వారక వైపు ముఖం తిప్పాడు. అక్కడ అందరూ ఆయన చనిపోయాడని అనుకుంటున్నారు. ఇప్పటికీ, కొందరు ఆయన దొంగ అని కూడా అనుకుంటున్నారు.